Żegiestów - wraca ten, kto był tu raz

Poprad -żywa rzeka to wystawa poświęcona faunie Popradu.
Na 17 tematycznych tablicach przedstawione są wybrane gatunki zwierząt mających siedliska w Dolinie Popradu. Są to nie tylko ryby, ale także gryzonie, ssaki, owady oraz bezkręgowce. Unikalne zdjęcia zwierząt oraz obszerne opisy pozwalają poznać ich zwyczaje oraz szczególne zagrożenia. Elementem wystawy jest kamera internetowa pokazująca rzekę na Łopacie Polskiej.
Wystawę można zobaczyć w sanatorium Wiktor. Pobierz ulotkę o wystawie w PDF. W dalszej części artykułu przedstawiamy wybrane spośród przedstawianych gatunków.
Wystawa powstała z inicjatywy Fundacji - Rewitalizacja Uzdrowiska Żegiestów Zdrój i została sfinansowana z dotacji Funduszu Kropli Beskidu.

Bóbr to największy roślinożerny gryzoń lądowy w Europie, osiąga ponad metr długości i 35 kg wagi. Kilkaset lat temu uznawany był za rybę. Głównie za sprawą masywnego ogona, pokrytego łuską oraz łap z błoną pławną. Dlatego też dawniej mięso z bobra można było spożywać w poście. Ze swoim partnerem bobry wiążą się na całe życie. Tworzą wielopokoleniowe rodziny. Małymi opiekuje się mama, tata i rodzeństwo z poprzedniego miotu. Związki w bobrzej rodzinie są bardzo silne. Śmierć jednego osobnika przeżywa cała rodzina. Bobry często uznają wtedy, że teren jest niebezpieczny i przeprowadzają się w inne miejsce. Porozumiewają się i ostrzegają nawzajem chlapiąc głośno ogonem. Pod koniec XIX w. w Polsce bóbr został prawie wytępiony. Cenne futro służyło do wyrobu odzieży. Z oleistej wydzieliny pokrywającej futro i tłuszczu (kastroleum) wytwarzano perfumy i leki (m.in. na kobiece ataki histerii). Przywrócony dzięki doświadczeniom z prób introdukcji w latach międzywojennych i udanej w latach 70-tych XX w. Dziś dość liczebny, ale nadal uważny za zagrożony. Bobry bytują głównie na nizinach, ale nie gardzą spokojnymi zakolami rzek i potoków górskich. Mieszkają w norach, do których wejścia są poniżej lustra wody. Prowadzą raczej osiadły tryb życia i walczą o swoje terytoria. Słyną też z budowanych tam i żeremi ze ścinanych drzew. Służą temu wielkie, pomarańczowe siekacze. Szczególnie gustują we wierzbach. Młode bobry czasem padają ofiarami lisów i wydr. Dorosłe osobniki raczej nie mają naturalnych wrogów i mogą dożyć nawet pięćdziesiątki. Głównym zagrożeniem dla bobrów jest kłusownictwo.

Brzana jest rybą typowo rzeczną. Lubi kamieniste dno i szybki nurt. Młode brzany trzymają się bliżej brzegu, starsze szybszego nurtu. Ryba może dorosnąć do 80-90 cm i 7 kg wagi. Charakterystyczną cechą tego gatunku są wąsy przy pysku. Brzany żywią się larwami owadów, kiełżami, rzadziej małymi rybami. Tarło odbywają w kamienistym lub żwirowym dnie rzeki. Dojrzewają po ok. 5 latach, a wymiar ochronny (40 cm) osiągają w 10-11 roku życia. Dorosłe brzany podczas spławu wydają charakterystyczny dźwięk podobny do świstu lub syku, zadając tym samym kłam twierdzeniu, że ryby głosu nie mają. Ikra brzany jest trująca, a w okresie tarła również mięśnie jamy brzusznej. Zatrucie u człowieka objawia się biegunką i wymiotami. Brzana jest gatunkiem cenionym przez wędkarzy. Poławiana na grunt, spławik lub spinning. Ryba jest wrażliwa na spadek ilości tlenu w wodzie. Wykorzystuje się ją jako bioindykator natlenienia wody. Zagrożeniem dla brzany jest także kłusownictwo polegające na odławianiu młodych osobników.

Głowacica (głowatka – jak niektórzy pieszczotliwie ją nazywają) uważana jest za królową polskich rzek. To duża (wymiar ochronny 70 cm) i waleczna ryba. Należy do rodziny łososiowatych. Gatunek nie jest rodzimy, pochodzi z dorzeczy Dunaju. Lubi wody zimne, mocno natlenione z kamienistym dnem. Prowadzi osiadły, samotny tryb życia i zażarcie broni swojego terytorium. Rekordowe złowione w Polsce głowacice mają ok. 120 cm i do 20 kg wagi. Ocenia się, że kilkunastoletnie osobniki mogą mieć ponad półtora metra i masę rzędu 50 kg. Żywi się innymi rybami. Może połknąć ofiarę 1/3 swojej długości. Głowacica to marzenie każdego wytrawnego wędkarza. Złowienie ryby wymaga poświęcenia, cierpliwości i szczęścia. Bierze najlepiej w chłodne, listopadowe dni, przy ujemnych temperaturach i zacinającym śniegu z deszczem. Holowanie złowionego okazu może trwać nawet dwie godziny. Głowacica jest gatunkiem zagrożonym, ocenia się, że w Polsce jest 2000 dorosłych osobników. Głównym zagrożeniem jest kłusownictwo polegające na połowie ryb niedojrzałych (40-50 cm). Poprad jest zarybiany głowacicą przez organizacje wędkarskie. Spotyka się opinię, że nadmiar głowacicy może prowadzić do wytrzebienia innych gatunków w rzece. Dlatego razem z głowacicą Poprad zarybiany jest też dużą ilością innych gatunków, głównie brzaną.

Kiełż zdrojowy zwany czasami jest również kiełżem skaczącym. To gatunek skorupiaka lubiący wody płynące, ale o spokojnym nurcie. Preferuje środowisko bardzo bogate w wapń, z którego buduje swój pancerz. Kiełże są istotnym składnikiem pokarmu ryb. Dlatego cenione są jako przynęta przez wędkarzy. Z kiełży wytwarza się również pokarm suszony dla żółwi i ryb akwariowych. Kiełże zdrojowe osiągają 2-3 cm długości. Ich barwa zależy od podłoża, w jakim żyją. Najłatwiej je znaleźć pod kamieniami przy brzegu rzeki. Żywią się obumarłymi szczątkami roślin.

Świtezianka błyszcząca jest jedną z najczęściej spotykanych w Polsce ważek. Występuje na terenie praktycznie całego kraju, w wodach płynących, do wysokości ok. 1200 m n.p.m. Spotkać ją można od maja do sierpnia w przybrzeżnych trawach. Samiec jest koloru granatowego, a samica w odcieniu zielonkawym. Długość ciała wynosi mniej więcej 5 cm, a szerokość skrzydeł ok. 7. Należą do jednych z najładniejszych ważek. Stąd ich nazwa łacińska Calopteryx (greckie kallos - piękno i pteron - skrzydło) - pięknoskrzydła. Świtezianki są mało wrażliwe na zanieczyszczenia, w związku z czym występują również w miastach. Ze względu na pospolitość nie jest chroniona. Ważki są jednymi z najlepszych lotników wśród owadów. Potrafią latać we wszystkich kierunkach z prędkością do ok. 30 km/h. Jako jedne z bardzo niewielu zwierząt opanowały lot “w zawisie”. Są drapieżnikami. Polują w locie na mniejsze owady, które łapią nogami. Potrafią przewidzieć tor lotu ofiary i lecieć ‘na spotkanie”. Samica świtezianki składa jaja pod powierzchnią wody. Z jaj wylęgają się larwy dopiero w następnym roku wiosną. Dorosłe osobniki pojawiają się ok. połowy maja. Zdarzają się przypadki, że samica składająca jaja padnie ofiarą własnej larwy.

Lipień pospolity, bo taka jest pełna nazwa tego gatunku, zasiedla głównie rzeki. Lubi wody zimne. W lecie trzyma się miejsc płytkich i kamienistych, a w zimie schodzi do głębszych wód. Dorasta do pół metra długości i kilograma wagi. Jest drapieżnikiem. Żywi się larwami owadów, bezkręgowcami, a dorosłe osobniki czasem mniejszymi rybami. Przeciętny czas życia w Popradzie to 4-5 lat, chociaż zdarzają się osobniki nawet czternastoletnie. Chętnie grupuje się w niewielkie ławice. Lipień jest ceniony przez wędkarzy, a szczególnie muszkarzy. Bardzo wrażliwy na zanieczyszczenia wody. Dlatego w polskich rzekach nie jest zbyt liczny. Bywa hodowany w stawach rybnych.

Ochotkowate to liczna rodzina muchówek czyli owadów, podobnych do komara. Terminem ochotka popularnie określa się larwy ochotkowatych. Ochotki to ceniona przez wędkarzy przynęta. Larwy, o długości do ok. 12 mm, są koloru czerwonego, brązowego lub czarnego. Lubią muliste dno i mało natlenione wody. Ochotki w stanie żywym lub suszone są popularnym pożywieniem dla ryb akwariowych. W środowisku naturalnym ochotkami żywi się większość ryb w danym zbiorniku. Z tego względu liczebność ochotek może służyć do oceny populacji ryb. Rodzina ochotkowatych w Polsce reprezentowana jest przez ponad 500 gatunków. Poszczególne gatunki mogą krzyżować się między sobą tworząc następne. Dlatego ich klasyfikacja jest żmudna i czasochłonna. Cały czas odkrywane są nowe podgatunki i rewidowana wiedza o istniejących. Muchówki przechodzą cztery stadia rozwoju: jajo, larwa, poczwarka i imago (czyli postać dorosła). Stadium larwalne może trwać nawet kilka lat, a larwalne ledwie parę dni. W przeciwieństwie do larw, które odżywiają się martwymi szczątkami organicznymi, dorosłe muchówki z reguły nie odżywiają się w ogóle. Na skutek masowych wylęgów ochotkowate mogą być, w niektórych częściach świata, przyczyną poważnych, a nawet śmiertelnych objawów alergicznych.

Pijawka rybia. Gatunek pozbawiony jest zębów. Ta czterocentymetrowa pierścienica, spokrewniona z dżdżownicami, ma dwie przyssawki (z przodu większą, z tyłu mniejszą), za pomocą których przysysa się do ryby. Otwór gębowy posiada ryjek, którym pijawka drąży otwór w ciele ryby aby wysysać z niej krew. Pijawka bardzo dobrze pływa. Oczekując na swoją ofiarę przysysa się do kamienia lub rośliny i atakuje przepływającą rybę. Po napełnieniu systemu trawiennego odczepia się od ryby. Ryby przeżywają ataki pijawek, są jednak osłabione, a w ranach może rozwinąć się choroba pleśniowa zwana pijawczycą. Każda pijawka ma cechy płciowe zarówno męskie i żeńskie. W trakcie rozmnażania jeden osobnik zachowuje się jak samiec, a drugi jak samica. Po kopulacji pijawka składa jedno jajo na roślinach wodnych.

Pióronóg to mała ważka o długości niewiele ponad 3 cm. Samiec jest błękitny, a samiczka jasnobeżowa, sprawia wrażenie jakby przezroczystej. Charakterystyczną cechą tego gatunku są porośnięte szczecinką golenie tylnych nóg. Rzeczywiście sprawiają wrażenie pokrytych piórkami. Pióronóg jest dość pospolity w całej Polsce. Na obszarach górskich występuje tylko do ok. 600 m n.p.m. Lubi brzegi wód płynących lub przynajmniej falujących. Dorosłe osobniki można spotkać od maja do września. Jak wszystkie ważki jest drapieżnikiem polującym na mniejsze owady.

Pstrąg potokowy to symbol górskich rzek. Spotykany dość często. PZW ocenia, że niecałe 4% ryb w Popradzie to pstrągi. Poprad jest zarybiany tym gatunkiem przez kilka organizacji wędkarskich zarówno z Polski jak i Słowacji. Może dorosnąć nawet do 80 cm i 5 kg wagi ciała. Ubarwienie ryby zależy od konkretnych warunków środowiskowych, zdarzają się osobniki złote, fioletowawe, brunatne czy nawet prawie czarne. Lubi wody szybkopłynące i dobrze natlenione. Pstrągi to ryby drapieżne. Potokowiec żywi się owadami, mniejszymi rybami a także, szczególnie wiosną, wybudzonymi z letargu żabami. Wśród pstrągów powszechny jest również kanibalizm. Tarło odbywa w żwirowych potokach będących dopływami rzek. Żwirowe dno jest warunkiem tarła – samica zakopuje w min ikrę. Bardzo istotnym zagrożeniem dla bytowania pstrąga są regulacje górskich potoków. Betonowanie ich koryt i likwidacja żwirowych den uniemożliwia rozród pstrągów. Działania te nadal są dość systematyczne choć pojawiają się pierwsze próby przywracania potokom ich pierwotnego charakteru. W Polsce powszechne jest również kłusownictwo tego gatunku, połów osobników młodocianych i stosowanie niedozwolonych przynęt.

Piżmak to gyzoń wielkości szczura pochodzący pierwotnie z Ameryki Północnej jako hodowlane zwierzę futerkowe. Cała europejska populacja bierze swój początek od „uciekinierów” z czeskiej farmy w 1905 r. Do Polski przedostał się w połowie lat 20. XX w. Do końca lat 50. zasiedlił już cały kraj. Dziś bardzo pospolity. Zasadniczo jest roślinożercą, ale nie gardzi także padliną. Piżmaki grzebią nory w brzegach rzek z wejściem pod lustrem wody. W norach tworzą komory gdzie przechowują zapasy żywności na zimę i urządzają sobie legowiska. Żyją w rodzinach, a samce strzegą terytorium. W Polsce zaliczane są do zwierzyny łownej. Zdarza się, że piżmaki niszczą groble przeciwpowodziowe lub powodują szkody w uprawach warzywnych. Piżmaki mają wielu naturalnych wrogów. Pożerane są przez lisy, wydry, drapieżne ptaki a nawet duże ryby. Znaczne spustoszenia wśród piżmaków czynią też wiosenne przybory wód. Z piżmaków można zrobić wyśmienity pasztet.

Rak szlachetny zwany jest także rakiem rzecznym lub szewcem. Określany jest „barometrem czystości wody”. Kiedyś rzeki w Polsce pełne były raków, dzisiaj to rzadkość. Ten rodzimy rak prawie wyginął za sprawą raczej dżumy pod koniec XIX w. Ta choroba przywleczona została w zakażonych zbiornikach balastowych statku przybyłego z Ameryki Północnej. W celu zastąpienia rodzimych raków sprowadzono w latach 50. XX w. amerykańskie raki pręgowane i sygnałowe. Niestety spowodowało to nasilenie choroby ponieważ introdukowany gatunek okazał się nosicielem dżumy. Rak szlachetny jest zwierzęciem długowiecznym. W sprzyjających warunkach może przeżyć nawet 25 lat i osiągnąć ok. 20 cm długości. Do życia potrzebuje czystej, mocno natlenionej wody. Unika środowisk mulistych. Głównym pożywieniem raków są rośliny, ale zjadają też larwy owadów, mięczaki i śnięte ryby. Pełnią ważną rolę czyścicieli dna z zalegającej tam padliny. Rak żeruje nocą, a dzień spędza w wykopanych norkach gdzie chroni się przed żerującymi rybami. W zimie nie żeruje w ogóle. Samica raka swoje jaja nosi pod odwłokiem. Wiosną wylęgają się z nich larwy, które następnie przekształcają się w raczki. Raki przechodzą linienie, w trakcie którego zwiększa się rozmiar jego skorupy. W tym czasie (ok. 2 dni) raki są całkowicie bezbronne. Młode raki linieją 8 razy w roku a dorosłe 2. Rak szlachetny znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt i podlega ścisłej ochronie. Głównym zagrożeniem jest wspomniana dżuma racza i nawet niewielkie zanieczyszczenie wód. Powoduje to, że gatunek ten uważany za narażony na wyginięcie. Rak w Popradzie jest bardzo rzadki, ale spotykany.

Widelnice to nazwa całego rzędu owadów, których w Polsce występuje ok. 80 gatunków. Larwy widelnic żyją w wodach górskich, płynących, dobrze natlenionych. Rozwój larw trwa zazwyczaj kilka lat. Larwy widelnic są bardzo wrażliwe na czystość wody, i z tego powodu często wykorzystywane są jako bioindykatory. Widelnice mają duże znaczenie jako pokarm dla ryb łososiowatych.

Wydra pospolita. Ten niewielki drapieżnik słynie ze swojej ruchliwości i skłonności do zabaw. Wydry latem zjeżdżają na brzuchach z brzegu wprost do wody, a zimą ślizgają się po śniegu. Zamieszkują w norach w brzegach rzeki z wejściem poniżej lustra wody. Doskonale pływają i nurkują. Pod wodą wydry mogą przebywać nawet 10 minut. Długość ciała ok. 70-80 cm. Całe ciało wydry pokrywa gęsta sierść, w której znajdują się pęcherzyki powietrza ułatwiające pływanie. Na pokarm wydry składają się głównie ryby i inne wodne zwierzęta (np. żaby), na które poluje głównie w nocy. Zjada je leżąc w wodzie na plecach. Nie gardzi również jajami ptaków. Zdarza się, że wydra wyjada ryby z oczek wodnych. Wydra uważana jest za gatunek ginący i w Polsce dość rzadka. Jest chroniona. Wydra nie ma naturalnych wrogów. Głównym zagrożeniem jest skażenie wody detergentami powodującymi namakanie futra wodą, zabudowa hydrotechniczna brzegów rzek oraz kłusownictwo.

Zaskroniec pospolity. Tego pospolitego w górach węża zdarza się spotkać nad brzegiem Popradu. Charakterystyczną cechą gatunku są dwie wyraźne, żółte plamy w okolicach skroni. Stąd zresztą jego nazwa: zaskroniec - „za skroniami”. Plamy kontrastują z jego brązowozielonym lub ciemnoszarym (czasem aż czarnym) ciałem. Samica może dorosnąć do nawet 2 m. Samiec rzadko przekracza metr. Zaskrońce są niejadowite. Przestraszone często udają martwe lub wydzielają nieprzyjemnie pachnącą ciecz. Żywią się głównie żabami i rybami, które zjadają żywcem w całości. Zaskroniec trawi je łącznie ze szkieletem w ciągu mniej więcej trzech dni. Te węże wspaniale pływają i można je też zobaczyć w wodzie. Potrafią też nurkować. W niektórych kulturach wschodnioeuropejskich zaskroniec uważany był za stworzenie święte, a domostwa, w których zamieszkiwał czekała pomyślność. W Polsce zaskroniec jest pod całkowitą ochroną. Zaskrońce często kończą życie przy spotkaniu z człowiekiem ulegającemu stereotypowi, że każdy wąż musi być jadowity.